نقش هر برج بر هر ضلع برج یک تزیین نبود بلکه هر نقش از برای دریچه‌ای بوده است که یکی از مهندسی‌ترین ابزارهای آن زمان به‌شمار می‌رفت. این مشخصه در برج رادکان و گنبد سرخ مراغه نیز که در زمان ایلخانان درست شده بودند وجود دارد.

برج غازانیه بر دوازده ديوار از يک 12 ضلعی منتظم ساخته شده بود که دو ديوار موازی از آن در راستای نصف‌النهار بود و در همه سال و روزهای آفتابی، زمانی که خورشيد به اوج خود در آسمان می‌رسید، آفتاب و سايه براين دو ديوار ميزان شده و برابر و از آنجا می‌توانستند نيمروز نجومی يا اذان ظهر محلی را پيدا نمایند. پس سبب اين همه کوشش در ساخت 12 ضلعی منتظم برای اين کار است که اين پويايی را به برج می‌دهد و می‌توان با رصد آفتاب و سايه بر اين دو ديوار در طول سال و در روزهای آفتابی، نيمروز نجومی يا اذان ظهر را پيدا نمود.
در دو ديوار ديگر و روبروی هم از 12 ضلعی منتظم، دو در ساخته شده بود که اين توانايی را به برج می‌داد که پس از حرکت 60 درجه‌ای خورشيد در افق برج، طلوع آغاز زمستان و غروب آغاز تابستان را در افق برج پيدا نمايند. از آنجا كه نور خورشيد از دو در می‌گذرد، ساخت دو در در اين راستا به سبب پيدا نمودن آغاز زمستان و آغاز تابستان بوده است.
در اينجاست که دريچه‌ها در درون برج به ياری آمده و اين توانايی را می‌داد که در روزهای گوناگون طلوع و غروب را رصد نموده و اين آغاز را در لکه نور آفتابِ به درون آمده از دريچه‌ها بيابند و آن را رصد کنند. چون نور پرتو آفتاب در طلوع و غروب مماس به زمين بوده و زاويه آن برابر تراز آب يا صفر است، بنابراين سازندگان با ساخت دريچه‌های بالای در، و در يک تراز ساختن آنها، اين پويایی را داده بودند که در اوج طلوع آغاز زمستان پرتو نور از يک دريچه به دريچه‌ی ديگر رفته واينگونه  آغاز زمستان را بهتر از درها پيدا کنند. همچنين اين پويايی برابر در غروب تابستان هم پيش می‌آيد و آمدن پرتو نور آفتاب و گذر از دريچه‌ها در غروب‌های خورشيد، آغاز تابستان را پيدا می‌کند.

به کمک این دریچه‌ها تشخیص فرارسیدن نوروز باستانی نیز امکان‌پذیر بود.

پلان مهندسی برج غازانیه :

عرض جغرافيايی محل برج می‌بایست 37 درجه می‌بود، چون تنها عرضی که ما می‌توانيم در آن 12 ضلعی منتظمی ساخته که دو راستای موازی از دو ديوار آن بر راستای نصف‌النهار واقع شود و در ميان دو ديوار ديگر آن دو در بسازيم که بر راستای طلوع زمستان و غروب تابستان واقع شود، عرض 37 درجه است. البته محل برج غازانیه چهار صدم درجه اختلاف داشت.

از این قضیه است که پی می‌بریم به آن که آن زمان چه دانایی و علم و کوششی وجود داشت و می‌بالیم به پدرانمان و شنب غازان خویش.

منابع :

1- حبیب السیر جلد 3؛ ص 188 - تاریخ مغول؛ عباس اقبال؛ ص 305

- سازمان فضایی ایران - منوچهر آرین

بزرگ‌تر ببینید

این‌جا جاییست که مهندسین از هند و عرب و عجم جمع شدند و مهندسی‌ترین ساختمان را روی آن برافراشتند.

این‌جا محلیست که نسر و سرطان (دو برج آسمانی) در مقابل آن سر خم آوردند.

این‌جا محل ساختمانیست که گفته‌اند اهرام مصر در زمان بلوغ آن پیر شدند.

این‌جا مرکز شهریست که مستوفی گفت که مانند آن در سراسر ایران نیست.

این‌جا مکانیست که احمد بن محمد در شعر خود آورد که قبه‌ای که کسری مانند آن را ندید و کسی مثل آن را نساخت.

این‌جا جاییست که تقدس پیدا کرد و زیارتگاه عمومی شد و کرامت‌ها دیده شد آن‌چنان محبوب شد که سالانه هزاران گوسفند برای آن نذر کردند.

این‌جا محلیست که مؤلف عثمانی اذعان کرد که اگرچه جایی مثل ایاصوفیه پیدا نمی‌شود اما تعریف‌شدنی‌های این مکان از ایاصوفیه صدبار بیش‌تر است و چنین توصیف کرد قبه‌ی افلاک را توان رسیدن به کمر آن نیست.

این‌جا مکانیست که اولیا چلبی در وصف آن چنان گفت که گنبدیست که سر آن به آسمان‌ها می‌خورد.

این‌جا را شاردن مکان مناره‌ی اعظم خواند.

این‌جا جاییست که در اثر زلزله‌ها فروریخت.

این‌جا جاییست که سوداگران آثار تاریخی ریختند و آثارش را دست به دست بردند.

این‌جا محلیست که مبدل به خرابه گشت.

این‌جا مکانیست که بالاخره صافش کردند و روی آن را با آسفالت پوشاندند و ساختمان‌ها ساختند.

این‌جا جاییست که هنوز هم آثار در دل خود دارد.

این‌جا محلیست که هنوز هم جسد شاه عدالت‌پرور در آغوش آن است.

این‌جا مکانیست که امروز چنان به حال خود رها شده که انگار نه انگار روزی عالم امکان را مبهوت خویش کرده بود.

این‌جا همان مکان مقبره‌ست که هنوز هم این مکان را اهالی گۆنبز خوانند.

این‌جا قبةالإسلام است.

این‌جا مرکز شهر غازانیه‌ی سابق و محلی بدون‌ توجه در محله‌ی شنب غازان است.

چهارمین و بزرگ‌ترین اندازه در این عکس موجود نمی‌باشد.

آجر شنب غازان یا با اسم معروفش شام‌قازان کرپیجی، به آجرهایی اطلاق می‌شود مربع شکل و در چهار اندازه که در سال 697-703 در بناهای غازانیه به‌کار رفته بودند.

دوام این آجرها به‌صورتی هست که بعد از این‌که زلزله‌ها عمارات را ویران کردند تنها مواد چسباننده‌ی آجرها بود که تاب زلزله‌ها را تحمل نکرده و از هم پاشید اما اکثر آجرها به‌صورت بسیار زیاد و سالم روی هم ریختند.

بعد از زلزله‌ی سال 94-1193 هجری قمری و فرو ریختن کامل عمارات و در هم شکستن خانه‌ها؛ این انبوهی از آجرهای شنب غازان بود که مرحم دل مردم آواره و بی‌خانمان بود؛ بنابراین نه تنها اهالی شنب غازان بلکه اهالی زلزله‌زده‌ی تبریز از این سنگ‌ها در ساختن خانه‌های جدید خویش استفاده کردند البته طبق فتواهایی که از سوی علمای تبریز نسبت به وقفی و حرام بودن اجزای شنب غازان صادر شد1 تا زمان مدیدی آجرهای بسیاری بصورت تپه‌ها بر روی هم تل‌انبار شدند2 اما زمانی که فتوای حلالیت آثار داده شد3؛ این آجرهای سالم چند صد ساله نعمت گران‌بهایی بود برای اهالی شنب غازان و حتی تبریز که خانه‌های خود را با آجر بسازند. حاج حسین نخجوانی هم که در سال 1329 هجری شمسی از شنب غازان دیدن کرده و مقاله‌ای با نام تاریخچه‌ی شنب غازان را به تحریر درآورده است این را تأیید کرده و می‌نویسد :

«اهالی شنب ‏غازان از بقیه‌ی السیف سنگ و آجر آن‌جا استفاده‌‏های بسیار کرده اغلب خانه و مساکن خودشان را با سنگ و آجر آن‌جا ساخته‌‏اند.»4

آجرهای کوچک‌تر معمولا در کف حیاط‌ها چیده شده و بزرگ‌ترین اندازه‌ی آن در بنیان و پی خانه و دو اندازه‌ی دیگر در سقف و دیوارها و پله‌های خانه استفاده می‌شدند. سال‌ها گذشت و این آجرها به مکان‌های مختلف کشیده شدند و بالاخره در دهه‌ی چهل هرچه هم که مانده بود در تسطیح مکان گنبد از بین رفت گرچه برخی برای خود سهم‌هایی برداشته بودند. و حال خانه‌ی قدیمی‌ای در شنب غازان و تبریز یافت نمی‌شود که این آجرها در آن به‌کار نرفته باشد و حال که آن خانه‌ها را خراب می‌کنند تا نوساز کنند این آجرها باز هم دوام خویش را به رخ کشیده و اکثراً سالم بیرون می‌آیند ولی به‌اندازه‌ی آجر معمولی جلوه کرده به‌ دور ریخته می‌شوند.

غازان خان سرپناه خویش را از دست داد تا اجزای آن سرپناه هزاران نفر شد.

منابع :

1- تاریخ و جغرافی دارالسلطنه‌ی تبریز؛ نادر میرزا؛ ص.138

2- سفرنامه‌ی مادام دیولافوا «ایران و کلده»؛ ژان دیولافوا؛ ص.66

3- تاریخ و جغرافی دارالسلطنه‌ی تبریز؛ نادر میرزا؛ ص.138

4- تاریخچه‌ی شنب غازان؛ حاج حسین نخجوانی؛ ص.88

مربع یکی مرقد از چوب ساج
نهاده برای خداوند تاج
مرصع به دُر و مفرغ به زر
ندیده‌ست کس روضه زان خوب‌تر1

به قول خواجه رشیدالدین :

«پادشاهان مغول را از اوروغ چنگیز خان رسم و عادت‌ ایشان تا کنون (تا زمان غازان خان) چنان بوده که مدفن ایشان در موضعی‌ باشد نامعلوم از آبادانی و عمارت دور، چنانچه که هیچ آفریده‌ای بر آن‌ مطلع نبود و حوالی آن را غروق کرده به معتمدان سپارند تا هیچ کس‌ بدان نزدیک نگذارند.»2

اما غازان شاه این رسم را برچید و چون به‌ زیارت مرقد بزرگان اسلام تشرف یافته بود روزی گفت :

«کسی که بر این گونه مرده باشد و مزار او بر این گونه بود چگونه او را از مردگان توان شمرد؟ این مردن بهتر از زندگانی دیگرانست و هر چند ما را مرتبه‌ی صلحا نیست لیکن از راه تشبه به ایشان ابواب‌البری باید ساختن تا به برکات آن رحمت خدای تعالی ما را دستگیری نماید و ثوابی دائمی مدّخر گردد»3

بنابراین ابواب‌البر ساخته شد و هسته‌ی مرکزی شهر را مقبره‌ی معظم غازانی تشکیل داد. مقبره‌ای که در دوران شاهان پیشین مغول جزو اماکن ممنوعه به‌ حساب می‌آمد.

در 11 شوال سال 703 هجری قمری غازان خان در حوالی قزوین درگذشت و جنازه‌ی او را با شکوه و اندوه هرچه تمام‌تر به غازانیه (شنب غازان) آوردند.

سرداب یا سردابه از مشخصه‌های بارز مقبره‌های ایلخانی موجود در آذربایجان می‌باشد. مقبره‌ی غازانی نیز از این امر مستثنا نبود؛ حتی حکایت معروف مکالمه‌ی مهندسان و غازان خان در این مورد می‌باشد :

«چون بنیاد سرداب گنبد بر روی زمین آوردند مهندسان سوال کردند که در چند موضع جهت روشنایی روزن بگذاریم فرمود که از بهر چه گفتند تا زیرزمین روشن باشد جواب داد که روشنی آن‌جا از این‌جا می‌باید برد و الا روشنایی عارضی آفتاب در آن موضع مردی را سود ندهد»4

و چون جنازه به غازانیه رسید در میان انبوه مردم سوگوار جنازه را دفن کردند و چوب ساج هندی جواهرنشانی بر روی محل دفن نصب شد.5

این صندوق چوبی جواهرنشان که مربع شکل بود قبر با شکوهی بود برای ایلخانانی که تا آن زمان قبر نمایانی نداشتند؛ برای همین تجمل زیاد لازم نبود و منبعی نیز از آن زمان تا حال در دستمان نیست که بگوییم بجز صندوق چوبی چیز دیگری بر بالای قبر نصب بود.

دویست و نود سال بعد وقتی برای مدتی تبریز به‌ دست قشون عثمانی افتاد سرداران قشون عثمانی به زیارت غازان خان درآمدند در بندی از نوشته‌ای که در سندی راجع به این زیارت آمده است، قبر غازان خان چنین توصیف می‌شود :

«آنڭ ایچینده بر کوشه‌سینده، بر مصنع کاشی مذهب کوچك قبه داخی اولوب، مزار شریف آندادر»6

(داخل آن در گوشه‌ای با کاشی زیبا و آراسته‌ای یک گنبد کوچک دیگر نیز هست، مزار شریف داخل آن است)

محتملاً این گنبد دوم مربوط به زمان ایلخانی نبود. زیرا قبرآرایی (نه مقبره آرایی) تا این حد در آن زمان وجود نداشت چنانچه گفته شد مرقد چوبی جواهرنشان خیلی بود برای ایلخانانی که تا آن زمان مرقد نداشتند.

دوران تیموریان و ملوک‌الطوایفی را نیز باید نادیده گرفت زیرا هم پایتخت و هم توجه‌شان نسبت به مقبره‌ی غازان شاه کم بود. حکومت‌های محلی آذربایجان هم آن چنان توجهی به قبرآرایی و مقبره‌ی غازانی نداشتند. شنب غازان در آن زمان برای آن‌ها بیش‌تر منطقه‌ای جنگی با اهمیت استراتژیکی بالا به‌شمار می‌آمد.

اما زمان صفوی چنین نبود؛ آن‌ها نه تنها به‌ علت اهمیت استراتژیکی بلکه به دلیل تقدس و اهمیت دینی توجه خاصی به شنب غازان داشتند. برای نمونه شاه تهماسب صفوی گنبد مقبره‌ را که آسیب دیده بود تعمیر کرد و شاه عباس برای محافظت از آن نگهبان و اسلحه اجیر کرد.

با توجه به این که قبرآرایی و تقدیس مقابر بزرگان در این دوره‌ی زمانی افزایش یافت و شنب غازان قطب زیارتی به‌شمار آمد باید احتمال قوی داد که گنبد دومی و کوچک بالای قبر در زمان صفوی ساخته شد.

زمان قاجاز زمان ناگواری برای مقبره بود... زلزله‌ی بزرگ اوایل قاجاریه مقبره و هرچه داخل آن بود را به‌کلی خراب کرد. بناهای غازانیه به خرابه تبدیل شدند.

دکتر عباس نخجوانی فرزند ارشد مرحوم حاج محمد نخجوانی، از علاقمندان به آثار باستانی است می‌گوید : قريب پنجاه سال پيش روزی بر روی ويرانه‌های شام‌غازان از پيرمرد سال‌خورده‌ای اين مطلب را سوال کرديم، گفت : مقابر باقی بود، سنگ‌های مرمر بزرگی داشت، هنگام جلوس مظفرالدين شاه همه را کندند و به عالی‌قاپو بردند.

احتمال دارد در زمان صفوی سنگ قبر مرمری نیز بر روی قبر غازان خان نصب شده بود. سنگ مرمر سنگ به‌کاربرده‌شده در قبر بسیاری از بزرگان صفوی در آن زمان بود.

امروز سنگ قبر غازان خان، آن شاه عدالت‌شعار را خروارها خاک تشکیل می‌دهد.

منابع :

1- دو بیت از شعری از منظومه‌ی احمدی (شهنشاه‌نامه - چنگیزنامه) ؛ احمد بن محمد تبریزی

2- تاریخ مبارک غازانی؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 207

3- همان؛ ص. 208

4- همان؛ ص. 117

5- İran şehinşahlığının 2500 kuruluş yıldönümüne armağan.s.385-394-395

6- Târîh-i osman paşa ve Tebrîz’in fethi; Yunus Zeyrek; s. 83-84

«اما بنا بر وصول آوازه‌ی لشکر روم فرصت تخریب قلعه‌ی سابق و ترتیب قلعه‌ی جدید ولاحق نمی‌شد، در این وقت که مراد پاشا به قاعده‌ای که گذشت عود نمود، آن اراده از خاطر خطیر سر زد که منوچهر بیگ ایشیک آقاسی را که مرد کاردیده‌ی کاردان بود به سرکاری عمارت قلعه تعیین فرموده مقرر داشتند که تا اول بهار مصالح و ضروریات از عمارات منهدمه‌ی تبریز خصوصاً شنب غازان که ویرانی به آن راه یافته بود به ربع رشیدی کشیده، در وقت بهار که هوا روی به اعتدال آرد شروع در عمارت قلعه نمایند واحکام مطاعه به صدور پیوست که استادان بنا‌ی و سنگ‌تراش و عمله و فعله‌ی عمارت ازعراق و هر طرف به تبریزآمده به زودی عمارت قلعه را به اتمام رساند»1

«عساکر آل عثمان تنها به قطع اشجار و نهب اثمار آنها قناعت نکردند بلکه انسان‌ها، حيوانات و بناهای ارزنده‌ی اسلامی را نيز تا آخرين حد امکان از پای در آوردند، حتی به بناهايی که مربوط به صفويان و قزلباشها نيز بود ابقا نکردند، عمارات شام غازان را هم از اين معامله مستثنی نداشتند»2

«قسمت بزرگی از اين بنای عهد غازان هنوز بر جای بود و در عرض سه روزی که لشکريان سلطان مراد چهارم به خرابی و تاراج شهر تبريز دست زدند، اين بناها مثل بسياری ديگر از آثار تاريخی شهر نابود شد»3

اما تاریخ چیز دیگری می‌گوید و خوب است منطق را بر برخی منابع منتقدانه ترجیح دهیم.

منبع اول درباره‌ی ساخت قلعه‌ی جدید توسط شاه عباس صفوی می‌باشد. به‌قول اسکندر بیگ چون عجله درکار بود مجبور بودند زود قلعه را تمام کنند که شاه عباس دستور حمل مصالح از عماراتی که خرابی به آن‌ها راه یافته است را می‌دهد و در این بین از شنب غازان نام می‌برد و این نشان‌دهنده‌ی این نیست که حمل مصالح از مقبره‌ی غازانی بوده است بلکه منظور عمارات دور آن بود که برخی به‌جهت زلزله‌ها تخریب شده بود و برخی نیز هدف غیرعمد توپ‌های عثمانی و صفوی قرار گرفته بود.

منبع دوم نگاهی تنفرانه به ترکان عثمانی دارد و قلم تحت تأثیر نگاه و افکار قرار گرفته و از منطق دور شده است.

منبع سوم نیز گرچه شنیده‌ها را نقل می‌کند اما تا حدودی درست می‌گوید اما مقبره را مستثنی نکرده است.

اما اگر در دریای تاریخ سیر شود مطالبی می‌توان یافت که نقض این سخنان است.

شاهان صفوی اگر اقدامات ناشایستی چون حمل مصالح از عمارات تخریب شده به‌‌جای بازسازی آن‌ها داشتند، در عوض در مبحث دین افرادی سخت مذهبی بودند و انتظار این که قصد تخریب مقبره‌ی غازانی که در آن زمان جزو مراکز دینی ایران به‌شمار می‌رفت4 را داشتند غیرممکن است. نمی‌شود این را قبول کرد که شاه تهماسب هم گنبد مقبره را تعمیر می‌کند5 و هم دستور تخریب مقبره را می‌دهد!

شنب غازان برای لشکریان عثمانی هم مکان مقدسی بود؛ چطور می‌توان قبول کرد که همان عثمانی‌هایی که در سال 993 ه.ق بعد از فتح تبریز به زیارت مقبره‌ی غازان شاه شتافتند6 و اولیا چلبی‌ای که به‌همراه خان به زیارت رفته و فاتحه خوانده7 و کاتب چلبی‌ای که مقبره را می‌ستاید8، آن را مورد هدف نظامی قرار داده و غارت و چپاول کرده تخریب کند؟! ثانیاً شنب غازان به‌جهت استحکام و برج و باروی مقاومش نقطه‌ی استراتژیکی فوق‌العاده‌ای بود برای قشون عثمانی تا آن را سنگر خویش قرار دهند و آن‌قدر بی‌تدبیر نبودند که با تخریب آن هم راه را برای صفویان باز کنند و هم مأمنی به این خوبی را از دست بدهند. در این حال به ارزش بالای اولیه‌ی کل شنب غازان در نزد شاهان صفوی هم پی می‌بریم زیرا صفوی‌ها می‌توانستند در اول با تخریب شنب غازان هم به پناهگاه‌گیری شنب غازان توسط عثمانی‌ها پایان دهند و هم امنیت تبریز را بیش‌تر کنند اما در ابتدا این‌ کار را نکردند و حاضر نشدند مکانی را که تمامی مردم ایران به آن اعتقاد داشتند9 و خود نیز بانی و بنای آن را محترم می‌شمردند10 را نابود کنند و اقدام به استحکام بخشیدن و قروق کردن آن کردند.11

البته بعدها عمارات به استثنای مقبره به‌دستور شاه عباس تخریب شد که بعداً در مقاله‌ای به این مبحث خواهیم پرداخت.

مینورسکی یکی از عوامل تخریب آثار مهم تبریز را تعصب شیعیان نسبت به آثار ساخته شده توسط سنی‌ها بیان می‌کند12 در حالی که ما عکس این قضیه را در شنب غازان مستحضریم.

شنب غازان ستاره‌ی اسلام و قبة‌الاسلام بود و تعصبات مذهبی در آن راهی نیافت و چه شیعه و چه سنی آن را ستودند و زیارتگاه خویش قرار دادند.

منابع :

1- عالم‌آرای عباسی؛ اسکندر بیگ ترکمان

2- تاتی و هرزنی؛ عبدالعلی کارنگ؛ ص. 23

3- جغرافیای تاریخی گیلان، مازندران، آذربایجان از نظر جهانگردان؛ ابوالقاسم طاهری؛ ص. 96

4- روضات الجنان و جنات الجنان؛ حافظ حسین کربلایی؛ ص. 440، 528

5- ریاض الجنه؛ محمدحسن حسینی زنوزی؛ ص. 1047

6- Târîh-i osman paşa ve Tebrîz’in fethi; Yunus Zeyrek; s. 83-84

7- ترجمه و تلخیص سیاحتنامه‌ی اولیا چلبی به آذربایجان و تبریز؛ حاج حسین نخجوانی؛ ص. 29

8- جهان‌نما؛ حاجی خلیفه کاتب چلبی؛ ص.381

9- Evliyâ çelebi seyahetnâmesi; s. 267

10- عالم‌آرای عباسی؛ اسکندر بیگ ترکمان

11- همان

12- تاریخ تبریز؛ و.مینورسکی؛ ص. 81

سلطان محمود غازان خان هفتمین و مشهورترین پادشاه سلسله ی ایلخانی فردی عارف، عادل، متفکر و  و رعیت‌پرور بود. در مدت حکومت خویش دست به اصلاحات وسیعی زد که مجموعه‌ی آن اصلاحات با نام اصلاحات غازانی شناخته می‌شود. این کتاب کاری از وب‌گاه رسمی محله‌ی شنب غازان می‌باشد که با استناد از کتاب‌های : اصلاحات غازانی به روایت جامع‌التواریخ رشیدی نوشته‌ی علیرضا ذکاوتی قراگزلو و کتاب تاریخ مبارک غازانی که قسمتی از کتاب جامع‌التواریخ رشیدی نوشته‌ی عالم و دانشمند بزرگوار خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی وزیر غازان خان می‌باشد، به مناسبت هفتصد و سی‌مین سالگرد وفات غازان خان (11 شوال 1433 / 8شهریور 1391) تهیه شده است.

بارگیری

مجملا در سال نهصد و بيست و هشت هجرى يک سال قبل از وفات شاه اسماعيل -انار الله برهانه- به رحمت ايزدى پيوست و در محله‌ی شنب غازان به خاكش سپردند.»1

منسوبیت جایگاه زیارتی خشتی‌ای که به امام‌زاده و پیر مشهور و در مکان مدرسه‌ی خدیجه‌ی کبری‌ی فعلی تا اوایل دهه‌‌های معاصر موجود بوده با قبر میر اسماعیل شنب غازانی جای تأمل دارد.

منابع :

1- منظرالاؤلیا؛ محمد کاظم بن محمد تبریزی؛ ص.79-80

ساخت ابواب‌البر یا مؤسسات خیریه در غازانیه‌ی تبریز توسط سلطان محمود غازان خان :

اندازه کامل

سلطان غازان خان در حال تنظیم مسائل و قوانین جدید برای شکارچیان :

اندازه کامل

بازداشتن مأموران دولتی طبق فرمان غازان خان مبنی بر ممنوعیت گرفتن مالیات با ظلم و شکنجه‌ی مردم :

اندازه کامل

لغو تعهد شهروندان مبنی بر عرضه‌ی اسب و مواد غذایی به ایلچیان (رسولان) و بازداری ایلچیان از آزار و اذیت مردم در این مورد طبق فرمان سلطان محمود :

اندازه کامل

دستگیری و مجازات دزدان و راهزنان به‌فرمان غازان خان :

اندازه کامل

منابع :

1- Gazaniyya, Masashi Haneda, s. 288

2- Gökbilgin, Arz ve Raporlarına Göre İbrahim Paşanın Irakeyn Seferindeki İlk Tedbirleri ve Fütuhatı, Belleten, S.83, C.XXI,s.456.

3- T.S.M.A., Ev.Nr.,4080/2; Gökbilgin, Arz ve Raporlarına Göre İbrahim Paşanın Irakeyn Seferindeki İlk Tedbirleri ve Fütuhatı, Belleten, S.83., C.XXI.,s.476; Kırzıoğlu, Osmanlıların Kafkas Ellerini Fethi, s.149.

4- Karaçelebizade, Süleymanname, s.116; Müneccimbaşı, Sahaiful-Ahbar, Terc.İ.Erünsal, C.II.,s.51; Danişmend, a.g.e., C.II., s.166; Danışman, a.g.e.,C.VI.,s.163.

5- روضات‌الجنان و جنات‌الجنان؛ حافظ حسین کربلایی؛ ص. 528

6- Gazaniyya, Masashi Haneda, s. 289

7- ریاض‌الجنه؛ محمدحسن حسینی زنوزی؛ ص. 1047

8- عالم‌آرای عباسی؛ اسکند بیگ ترکمان

9- روضة‌الصفویه؛ میرزا بیگ بن حسن جنابدی؛ ص. 828

10- عالم‌آرای عباسی؛ اسکندر بیگ ترکمان

11- Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahetnâmesi, 2. Cilt, Yücel Dağlı - Seyit Ali Kahraman

12- دائرةالمعارف بزرگ اسلامی؛ احمد پاکتچی

13- ترجمه و تلخیص سیحتنامه‌ی اولیا چلبی به آذربایجان و تبریز؛ حسین نخجوانی؛ ص. 10

ای گنبدی که سر به آسمان‌ها کشیده بودی؛ چه آرام در آغوش زمین خوابیدی؛ روزی خلایق تو را در آسمان‌ها می‌جستند اما امروز من باید در میان خاک‌ها سراغت را بگیرم؛ کجاست آن تقدست؟ کجاست آن احترامت؟ چه بی‌وفا شده‌ایم ما...

ای قبة‌الإسلام، در جنگ‌ها به احترام تو خانه‌ی پدرانمان در امان ماند و بگو امروز به‌خاطر چه رهایت کرده‌ایم؟ نه نامی و نه نشانی... زود می‌گذریم از نامت در حالی که حتی محل دقیقت را نمی‌شناسیم...

ای روضة‌العلیا، ما مدیون توایم، تویی که به خاطر خلق به وجود آمدی و به‌خاطر خلق نیز ازبین رفتی؛ زمانی که مارا زلزله‌زده‌ و بی‌خانمان دیدی فروریختی؛ با تنی مجروح از بی‌وفایی‌های روزگار با تن مجروح از جنگ‌های دراز و این‌بار به یک‌باره خود را فدا کردی تا سنگ و آجرت سنگ و آجر خانه‌ی من شود؛ سرپناه من شود و خود آسمان نیلگون را به خاک تیره ترجیح دادی؛ اما آیا ما مهربانیت را درک کردیم؟ آیا جواب فداکاریت را دادیم؟

آیا زمانی که به فکر احیای ربع رشیدی افتادیم (ربع رشیدی‌ای که به تبعیت از تو ساخته شد) به فکر تو هم بودیم؟ به فکر توای که روزی کل عالم متوجه تو بود؟ به فکر تویی که اماکن محیطت از بین رفتند تا تبریز و تبریزی‌ها در امان باشند؟

آن بزرگوار عالم محقّق، فاضل مدقّق، تقىّ نقى، سليم النفس، كريم الطّبع، نادرة العصر، باقعة الدّهر، حامى الملّة و الدّين و قامع بدع الملحدين، كشّاف دقايق المعانى بفكره‏ الثّاقب، و نقّاد جواهر الحقايق برأيه الصّائب، در موادّ محاضرة و شعب ادب ماهر و در كليّه‌ی موجبات تقدّم و اسباب تفوّق از قبيل تبليغات منبرى و تحقيقات محضرى و قوّت عقل‏ وسعه‌ی خلق و صفای نظر و لطف قريحت، بسيار كم‏نظير است. در علم معقول و منقول و حلّ مشكلات و معضلات حديث و تفسير و فقه و اصول‏ بهره‌ی كامل و حظّى وافر دارند. (سدّد اللّه بيانه و بنانه).

شرح حالی که آقا شیخ حسین شنب غازانی به قلم خود نوشته است :

1. رساله‌ در لباس مشكوک

2. رساله‌ی در ابواب صلوة

3. رسالة فى الأستصحاب

4. رسالة فى التّعادل و التّراجيح‏

5. رسالة فى البرائة

6. رسالة فى ابواب الحجّ

7. رسالة فى التعبّدى و التّوصّلى

و غير از اينها از رسائل غير مرتّبه.

در اوايل سنه 1344 از نجف حركت نموده‏ وارد تبريز شدم.[تحرير در اوائل سال 1366].

شیخ حسین آقا شنب غازانی در سال 1395 هجری قمری در 91 سالگی دارفانی را وداع گفت.

منبع :

علمای معاصر؛ علی بن عبدالعظیم خیابانی تبریزی؛ 543

 امپراتوران روسيه يكی از برادران يا شاهزادگان عالی‌مقام را به عنوان نايب‌السلطنه در شهر تفليس پايتخت قفقاز مستقر می‌نمودند و امور مربوط به كشورهای همجوار، خاورميانه و خاور نزديک به‌وسيله‌ی نايب‌السلطنه‌ی روسيه حل و فصل می‌شد. اما راه‌آهن جلفا در آن روزهای حساس و بحرانی جنگ مسئله‌ی مهمی بود و آمدن معاون نايب‌السلطنه قفقاز به ايران با اهميت خاصی تلقی می‌شد. متأسفانه از اين رويداد در نشريات آن زمان جز خبرهای كوتاهی در اين‌باره چيز جالبی ديده نمی‌شد ليكن غلامعلی خان عزيزالسلطان (سردار محترم) كه شوهرخاله‌ی وليعهد و صندوق‌دار دربار او در تبريز بود اين رويداد را روزبه‌روز در روزنامه‌ی خاطرات خود نوشته است.

منبع :

برجستگی‌های معماری اسلامی ایران در دوره‌ی ایلخانی؛ حبیب شهبازی شیران (با اندکی دخل و تصرف)

از گچ‌بری‌های خطی یافت شده در شنب غازان که در نمایشگاه غازانیه به نمایش درآمده بود :

نوشته : الله؛ خط : کوفی

اندازه‌ی کامل

نوشته : غازان قاآن؛ خط : کوفی

اندازه‌ی کامل

نوشته‌ی دیگری از این نوع گچ‌بری‌های یافت شده«خلدالله ملکه»می‌باشد که به همان خط کوفی هست.

منبع :

1- Fa Wikipedia

از مهم‌ترین عوامل مؤثر در شکل‌گیری شهرها وجود آب، ناهمواری، عرض جغرافیایی، راه‌های ارتباطیو عامل دفاعی می‌باشد که شام و یا شنب تمام این ویژگی‌ها را که تبدیل به یک شهر شود کسب کرده بود.

شنب غازان قبل از تبدیل شدن به شهر ارغونیه؛ روستایی با خاک مناسب و منابع آب بود و شامیا شنبنامیده می‌شد؛ خاک مناسب و وجود آب از عوامل اصلی ایجاد روستا به‌شمار می‌آید. فعلاً سندی که از اوضاع شنب غازان در دوران روستایی خود در هشت قرن پیش اطلاعاتی بدهد در دست نیست همین‌قدر می‌دانیم که روستایی بود خوش آب و هوا و حاصلخیز در میان باغ عادلیه1که نظر ارغون خانچهارمین پادشاه ایلخانی را به خود جلب کرد.

حال به پژوهش در مورد عوامل اصلی مؤثر در ایجاد شهرها و برخورداری شام از این ویژگی‌ها می‌پردازیم :

1- وجود آب

وجود آب مهم‌ترین عامل شکل‌گیری شهر و روستاست. شام یک منبع آبی بزرگ داشت که آجی‌چای بود؛ حتی زمانی که خواجه رشیدالدین از ارغونیه بحث می‌کند آن را بر ساحل رود آجی چای معرفی می‌کند.2

آب‌های زیرزمینی نیز از منابع مهم آبی شام بود؛ با توجه به همواری و کم‌ارتفاع بودن سطح زمینی شام دسترسی به آب‌های زیر زمینی آسان‌تر از تبریز و ربع رشیدی بود حمدالله مستوفی هم به این امر اشاره می‌کند :

«و در تبریز چاه سی گز کمابیش به آب رسد و در شام به ده گز برسد و در ربع رشیدی از هفتاد گز بگذرد.»3

بعد از آن‌که ارغون خان شام را پسندید قناتی در این‌مکان احداث کرد که به نهر ارغونیه معروف شد.4

غازان خان هم یکی از عمارات ابواب‌البر را حوض‌خانه یا آب‌انبار انتخاب کرد و یک منبع بزرگ آبی رایگان احداث شد.5

این عوامل آبی در روند شکل‌گیری شهر غازانیه نقش بزرگی ایفا کردند و علاوه بر نقش آن‌ها در توسعه‌ی شهری بر زیبایی شام هم افزودند طوری که این بطوطه در سال ۷۳۱ ق/۱۳۳۱ م. در بین تعاریف خود از شام به این امر اشاره می‌کند :

«انزلنی الامیر تبلک الزاویه و هی مابین انهار متدفقه و اشجار مورقه»

(مرا نیز در این زاویه که در میان آب‌های روان و درختان سرسبز قرار گرفته بود منزل دادند)6

2- ناهمواری

شام یا شنب منطقه‌ای پست و جلگه‌ای بود و هنوز هم پستی آن مشهود است؛ و ارتفاع کم آن نسبت به تبریز باعث شده بود آب‌هایی که به طرف دریاچه‌ی ارومیه سرازیر بودند از زمین‌های شام بگذرند و خاک حاصلخیز و مناسب آن در کنار آب و هوای مساعدش باعث سرسبزی زمین‌های آن شده بود و گویا بدین جهت هم بومیان آن‌جا، این مکان را شام یا شنب نامیده بودند. و این بود که باعث جذب پادشاهان ایلخانی می‌شد. خواجه رشیدالدین از شام به‌عنوان مرغزار شامهم یاد کرده است7و مرغزار در لغت به معنی زمینیست که از سبزه پوشیده باشد.

3- عرض جغرافیایی

عرض جغرافیای شنب غازان 38 درجه است و در زاویه‌ی تابش اختلاف چندی با تبریز ندارد اما ارتفاع کم شام _ با توجه به این‌که با بالا رفتن ارتفاع دما کاهش می‌یابد_ موجب شده بود تا در مقابل تبریز و رشیدیه از دمای ملایم‌تری در فصول سرد برخوردار باشد و در فصول گرم نیز وجود منابع آبی باعث تعادل در گرمی و سردی شنب می‌شد و باز نقطه‌‌ عطفی بود برای ایجاد شهری نوین و خواب‌گاه قرارگرفتن توسط شاهان.

4- راه‌های ارتباطی

غازانیه از نظر این‌که مشرف به جلگه‌ی تبریز بود و از حصار کوهستانی تبریز فاصله داشت می‌توانست مرکز ارتباطی خوبی میان شرق و غرب و شمال و جنوب باشد. با روی‌ کارآمدن ایلخانان و انتخاب تبریز به پایتختی و دوران غازانی، غازانیه درست در مسیر جاده‌ی ابریشم قرار گرفت و خواجه رشیدالدین به این امر اشاره می‌کند و بیان می‌کند که به فرمان غازان خان :

«تجار که از روم و افرنج (فرنگ) رسند بار آن‌جا گشایند»8

بنابراین شام پلی بین تبریز و اروپا قرار گرفت. البته این برای تجار هم خوب بود چون هم از شلوغی شهر تبریز دچار گرفتاری نمی‌شدند و هم از مناظر طبیعی و تماشای عمارات آن برخوردار می‌شدند. تمغاجی غازانیه هم، مالیات تمغا را همان‌جا می‌گرفت و به‌عنوان خراج تبریز حساب می‌شد این‌کار برای این بود که منازعت نیفتد و هم تجار آسوده‌خاطر باشند.9

به‌علاوه این پل ارتباطی بودن غازانیه باعث پیشرفت اقتصادی آن هم شد؛ انتقال درآمد ولایت اوجان و چند دهکده به غازانیه هم از عوامل دیگر پیشرفت اقتصادی در آن‌جا بود.

5- عامل دفاعی

از این‌که غازانیه از اول دارای برج و بارو بود منبع مستندی تابه‌حال به دستمان نرسیده اما بعید به‌ نظر نمی‌آید که شهری به‌ این مهمی که خواب‌گاه پادشاه هم بوده دارای دیوار دفاعی نباشد اما در هر حال غازانیه اگر برج و بارو هم نداشت از نظر طبیعی ویژگی‌هایی داشت که کم از دیوار دفاعی عمل نمی‌کرد؛ دشت وسیع غرب آن و باغات دور آن که با درختان انبوهی پوشیده شده بود و در کنار آن ساختمان‌های محکمش به آن اهمیت استراتژیکی بالایی بخشیده بود به‌طوری که لشکریان سلطان مراد چهارم برای عبور لشکریان و مهمات ناچار به قطع درختان شدند10غازانیه چند سال بعد از تبدیل به شهر شدنش میعادگاه جنگ‌ها و فرماندهی‌های بزرگ شد حتی عثمانی دارالامان‌ـش نامید11و اقدام به ساخت قلعه‌ای در آن‌جا کرد.12پس از توقف توسعه‌ی غازانیه عامل دفاعی آن مهم‌ترین عامل جلب دولت‌ها حتی تا جنگ جهانی دوم به شمار آمد که در بحثی جداگانه مفصلا به این موضوعات خواهیم پرداخت. در عین حال همین عامل دفاعی هم در کنار تخریبات طبیعی از مخرب‌ترین عوامل پس‌رفت و تخریب غازانیه به شمار آمد.

با توجه به متن‌های بالا عواملی که در ایجاد و شکل‌گیری شهرها مؤثر هستند همگی در غازانیه متمرکز بودند و از این جهت هم مورد توجه پادشاهان قرار گرفته و موجب توسعه‌ی روستای شام به شهر ارغونیه و سپس شهر غازانیه شدند.متأسفانه غازانیه بعد از مرگ غازان خان و سپس سقوط سلسله‌ی ایلخانی از گسترش شهری ماند و در اثر عوامل جنگی و طبیعی کوچک‌تر شد و به‌ تبریز پیوست. هرچند دیر یا زود این امر به وقوع می‌پیوست حتی غازان شاه هم این امر را پیش‌بینی کرده بود.13

شنب غازان امروز یادگار شهر باشکوه غازانیه‌ی گذشته است.

منابع :

1- تاریخ مبارک غازانی؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 117

2- جامع‌التواریخ، جلد 3؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 414

3- نزهة‌القلوب؛ حمدالله مستوفی؛ ص.76

4- جامع‌التواریخ، جلد 2؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 1179

5- تاریخ مبارک غازانی؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 211

6- از بین‌النهرین تا ماوراء‌النهر (پژوهشی در سفرنامه‌ی ابن بطوطه)؛ علی رودگر؛ ص. 165

7- تاریخ مبارک غازانی؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 94

8- تاریخ مبارک غازانی؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 206

9- همان

10- جهان‌نما؛ حاجی خلیفه کاتب چلبی؛ ص. 381

11- Gökbilgin, Arz ve Raporlarına Göre İbrahim Paşanın Irakeyn Seferindeki İlk Tedbirleri ve Fütuhatı, Belleten, S.83, C.XXI,s.456.

12- Karaçelebizade, Süleymanname, s.116; Müneccimbaşı, Sahaiful-Ahbar, Terc.İ.Erünsal, C.II.,s.51; Danişmend, a.g.e., C.II., s.166; Danışman, a.g.e.,C.VI.,s.163.

هولاكو خان به همه اديان و پيروانش احترام می‌گذاشت و اهل علم و افراد با لياقت را ارج می‌نهاد؛ اگر چه با او هم‌مسلک نمی‌بودند؛ به همين جهت ـ آن روزی كه فاتحانه وارد بغداد شد ـ ميان علمای شيعه و اهل سنت گردهمايی و همبستگی به‌هم رساند. این آزادی موجب رشد و قوت تشیع شد.

در سال 694 ه.ق زمانی که غازان خان پسر ارغون خان اسلام آورده و به حکومت رسید به سلطان محمود غازان خان شهرت یافت. اقدامات غازان‌ خان برای بسط و گسترش اسلام در دولت ایلخانان، دستاوردی درخور برای شیعیان داشت. غازان‌ خان برای اهل بیت و خاندان علی(ع) احترامی ویژه قائل بود.1از این رو برای طلب یاری به زیارت مشاهد متبرکه‌ی کاظمین، نجف اشرف، و کربلا رفت و نذورات، صدقات و موقوفات بی‌شماری برای آن‌ها مقرر داشت.2شیعیان با اقدامات او قوت گرفته و مراسم و آیین‌های مذهبی و از جمله مراسم عاشورا را با شکوه هر چه تمام‌تر اجرا می‌کردند. با اقدامات غازان‌ خان، کلیه‌ی بیابان‌های دشت کربلا به دشتی سرسبز مبدل شد و نهر غازانی برای آبیاری آن احداث گردید و اطراف آرامگاه امام حسین(ع) پر از مزارع و باغ‌ها شد.3

با آن‌که غازان خان خود در ظاهر مذهب سنی داشت و مردم تبریز اکثراً شافعی‌مذهب و حنفی‌مذهب بودند؛ عشق به مکتب اهل بیت و اجرای مراسم عاشورا با استقبال حکومت غازانی و مردم پایتخت مواجه شد و بهترین دلیل برای این‌، وقف مخارجی برای مصارف روز عاشورا در بین موقوفات غازانیه‌ (شنب غازان) است.  بنابر صورت وقف‌نامه‌ی غازانیه که بیان می‌کرد خرجی برای مصارف عاشورا کنار گذاشته شود4؛ در شنب غازان تا زمانی که کار تولیت و اجرای اوقاف ادامه داشت مراسم عاشورا اجرا می‌شد و باتوجه به این‌که در زمان صفوی ادامه‌ی اجرای موقوفات متوقف شد و دولت صفوی هم مذهب شیعه را رسمی کرد و مردم تبریز هم شیعه مذهب بودند باید گفت با توقف اجرای امور اوقاف غازانی مراسم وسوگواری عاشورا متوقف نشد و تا به امروز شنب غازان یکی از مراکز اجرای باشکوه مراسم محرم و عاشورا بوده و هست.

محرم و اجرای مراسم عاشورا در شنب غازان قدمتی به طول تشکیل شهر غازانیه دارد.

منابع :

1- تاریخ مبارک غازانی؛ خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی؛ ص. 190 - 191

2- همان؛ ص . 190 - 191 - 208

3- همان؛ ص . 202- 203 - 204

4- همان ص. 212

تابه‌حال سندی به‌عنوان این‌که بیان کند میدان مرکزی شنب غازان امروز قبل از موسوم شدن به قۇزی مئیدانی چه نام داشته است در دسترس نیست. اگر به‌سال‌های دورتر؛ زمانی که عمارات غازانی موجود بودند نظر افکنیم؛ قۇزی مئیدانی ضلع شرقی مقبره‌ی غازانی محسوب شده و خانقاه یا مسجد جامع در این قسمت قرار داشت.

قۇزی یا قۇزۇ در زبان ترکی آذربایجانی به‌معنای گوسفند جوان یا بره است و در استعمال عموم به‌معنی عام گوسفند هم به‌کار برده می‌شود. مئیدان هم معادل میدان است و معنی قۇزی مئیدانی در فارسی میدان گوسفند است.

گوسفند در فرهنگ آذربایجان نقش به‌سزایی داشته است. گوسفند و دامداری عامل رونق زندگی اجتماعی بسیاری از اقوام باستان و ترکان بوده است. این اقوام ظروف خود را مزین به نقش گوسفند می‌کردند و مجسمه‌های آن‌ها را می‌ساختند که تا به امروز موجود است. حتی دولت‌هایی مانند قاراقویونلوها و آق‌قویونلوها نیز اسم خود را از این حیوان گرفته‌اند. در بایاتی‌های آذربایجان بارها به نام این حیوان برمی‌خوریم. در گاه‌شماری ترکی یکی از سال‌های دوازده‌گانه به‌نام این حیوان استو...

بنابرین نفوذ این حیوان در فرهنگ و فولکلور مردم باعث شده بود استعداد این را داشته باشد که نام آن در عنوان نام میدان مرکزی محله گنجانده شود.

اما برای بیان مستندترین دلیل که چرا اهالی شنب غازان این نام را برای میدان مذکور انتخاب کرده‌اند باید به اوایل نیمه‌ی اول قرن حاضر برگردیم.

اهالی شنب غازان کشاورز و دامدار بودند. فقیر و غنی به‌نسبت دارایی خود دام داشت. در محله فردی به عنوان چوپان انتخاب می‌شد (به‌عنوان مثال مرحوم میرعباسعلی جعفری غازانی). هر روز صبح زود چوپان در میدان مذکور منتظر می‌ماند تا مردم دام‌های خود را به میدان آورده تحویل دهند. زمانی که گوسفندان حاضر می‌شدند میدان پر می‌شد؛ چوپان آن‌ها را به مراتع سرسبز اطراف مناطق مسکونی شنب غازان می‌برد. در چراگاه فردی هم باعنوان قوْرۇقچی (محافظ) حضور داشت که از زیان رساندن گوسفندان به مزارع کشت‌شده جلوگیری می‌کرد. عصر چوپان گوسفند‌ها را به میدان برمی‌گرداند و مردم برای تحویل گرفتن گوسفندان خود حاضر می‌شدند. دام‌ها آن‌قدر عادت‌کرده شده بودند که اگر صاحبشان هم نمی‌آمد خود راه طویله‌ی خویش را گرفته و می‌رفتند.

این فعالیت روزمره که میدان را به میعادگاه حاضرکردن گوسفندان برای بردن به چرا و برگرداندن و تحویل‌دادن آن‌ها به صاحبشان معروف کرده بود؛ باعث شد که اهالی نام قۇزی مئیدانی را برای آن برگزینند.

شایان ذکر است که این میدان بعد از انقلاب به‌نام رسمی میدان انقلابتغییر یافته است اما هنوز هم در بین عموم با همان نام قۇزی مئیدانی شناخته و نام‌برده می‌شود.

-باتشکر از راهنمایی‌های حاج زین‌العابدین جباری غازانی

باتوجه به‌اینکه از مطلب‌هایی استفاده شده و خواهد شد که در قرن معاصر اتفاق افتاده‌اند باید عرض کرد که به‌دلیل مستند نشدن مطالب در این دوران، به‌ناچار وب‌گاه شنب غازان روش شفاهی و مصاحبه‌ای را اجرا کرده و پس از تحقیق و تفحص از افراد معتمد مطلب خود را به‌اشتراک می‌گذارد.

باتشکر از توجه و لطف شما.

- اۇرۇس گلیر... اۇرۇس گلیر... (روس می‌آید)

گفتند در خانه‌ها پناه بگیرید و روشنایی‌ها را خاموش کنید. مردم سراسیمه شدند؛ گویاوحشتناک‌ترین خبری بود که می‌شنیدند؛ روس عامل یک قرن بدبختی ملت ایران شده بود؛بزرگ‌ترها خوب می‌شناختندش کسانی که ذهنشان می‌توانست روزهای جنگ جهانی اول رامرور کند خوب می‌دانستند با که طرفند؛ کسانی هم که جوان‌تر بودند و آن روزها را به‌خاطرنداشتند در ذهن خویش از روس هیولایی ساخته بودند که چه‌بسا خیلی زود فهمیدند ارتش روس آدمیزادیست که از هیولای تخیلی آن‌ها هم بدتر است. مردها، زن‌ها و کودکان را در تاریکی خانه پناه دادند و خود به تپه‌های گۆنبزکه از ویرانی مقبره‌ی غازان خان ساخته شده بود رفتند؛ روی تپه‌ها ایستادند و شمال را نگریستند...

بالاخره روس آمد با توپ و تفنگ با بی‌رحمی تمام؛ناگهان آتشی از آسمان آمد، صدا برخاست، روزهای جنگ جهانی اول در خیال مردمان رنجیده ولی شجاع و پخته از جنگ شنب غازان تداعی شد؛ کاش می‌توانستند در مقابل لشکر شوروی بایستند...

شب گذشت و صبح زود مردم با عجله به زمین‌های کشاورزی رفتند؛ این زمین‌ها مهم‌ترین راه امرارمعاش شنب‌غازانی‌ها بود... زمان برداشت از موعد مقرر زود بود؛ برای این‌کارشان دلیل  خوبی داشتند؛ طبق معمول، آن‌طور که می‌اندیشیدند در هنگام برداشت سالدات‌ها ریختند و محصولات را پایمال کردند؛ اما مردم نیز در کنار آنان شجاعانه سرشان را مشغول کار خودکرده به خانه برگشتند و محصولات را از کال و رسیده در خانه انبار کردند. جنگ‌ها ادامهیافت؛ طبق عادت هفتصدساله دشمن باز شنب غازان را به میدان جنگ تبدیل کرد در یکی ازباغ‌های آن در اشاغی چؤل به‌نام «میرزامحممد باغی» سنگر گرفت؛ «تپه‌ دیبی» را در جاده‌سنتوی امروزی  میدان مشق خود انتخاب کرد؛ «ایستگاهراه‌آهن» هم که در شنب غازان بود نقطه‌ی ثقل ارتش شوروی محسوب می‌شد.

ارتش ایران مقاومت می‌کرد و بالون‌1های روس بمب‌های خود را بر سر مردم بی‌نوا می‌ریخت؛ حتی چند بمب در شنب غازان افتاد؛ کودکان در ذهن خود معنی‌ای برای این‌ چیزها نداشتند؛ خیلی متأثر شدند؛ تا سال‌ها از بالون می‌ترسیدند؛ این ترس باعث افسردگی و بیماری اعصاب در کودکان شد و کودکان بسیاری از شدت بیماری جان باختند. حتی کودکانی که هنوز چشم به دنیا بازنکرده بودند؛ شنب غازان بسیاری از زن‌ها و کودکان را قربانی داد.

روس 5 سال ماند و تلخ‌ترین دوران را برای مردمشنب غازان چشاند؛ مردان و درکنار آنان شیرزنان باغیرت شنب غازان بارها با سالدات‌های متجاوز درگیر شدند وهمیشه هم مجبور به فرارشان کردند.

وقتی از بزرگان محله در موردآن زمان که روس آمد می‌پرسی ماجراها دارند تا بگویند؛ می‌توان بغض را در گلویشان احساس کرد می‌توان ضجه‌ی مادری؛ جیغ کودکی، گریه‌ی پدری و آتش ناشی از بمباران را در نگاهشان دید با این حال از پهلوانی‌ها هم می‌گویند از شجاعت،از درایت، از نترسی واز نقش‌برزمین‌کردن سالداتی مسلح و چشم‌چران، به‌‌دست مردی ساده‌دل و بی‌سلاح... آن پنج سال دورانی بود گرچه تلخ، گرچه مشقت‌بار اما دلاوانه، شجاعانه و نمونه‌ی ایستاده‌گی درپای ناموس و وطن.

شنب غازان در طول تاریخ اسوه‌ی ایستاده‌گیست.

پانوشت :

1- بالون (Bâlûn) : اسمی که در آن زمان به هواپیما اطلاق می‌شد. جالب است بدانید امروزه در زبان مازندرانی هم هنوز به هواپیما بالون می‌گویند.

عکس‌های فوق از وبسایت شهرداری منطقه 6

گۆجۆوار یوْلی که به‌تازگی استاد شهریار نام گرفته مسیر مهمّ اما کم‌عرضی بود که پیشینه‌ی آن را با توجّه به بافت و اهمیّت آن باید به قرن‌ها قبل نسبت داد. خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی در کتاب جامع‌التواریخ اشاره می‌کند که غازان خان شهری بزرگ‌تر از محوّطه‌ی قدیم تبریز ساخت و آن را غازانیّه نام نهاد فرمان داد تا تجّار که از روم و فرنگ برسند بار آن‌جا بگشایند (اقامت کنند)1و این بهترین دلیل برای عبور مسیر جادّه‌ی ابریشم از شنب غازان می‌باشد که طبیعتاً و منطقاً هم می‌بایست بعد از ساخت چنین شهر مجهزی کاروان‌های تجاری قبل از ورود به شهر تبریز وارد شنب غازان شوند و به‌دستور غازان خان بار خود را آن‌جا گشایند و مأموران وصول تمغا (تمغاجی‌) که به‌دلیل نیفادن منازعت با تمغاجی تبریز یکی بود مالیات تمغا را از آنان بستاند.2اما شنب غازان در اوایل قرن معاصر دارای چهار راه مهم بود که دو مورد آن از اهمیّت بیش‌تری برخوردار بودند یکی : گۆجۆوار یوْلی که محل رفت و آمد اهالی گۆجۆوار و مسیر تابع بود و دیگری مایان یوْلی (امروزه خیابان فرهنگ نام گرفته) که مسیر رفت و آمد اهالی مایان و مسیر تابع بود. مسیر جاده‌ی ابریشم باید یکی از این دو راه بوده باشد اما از طرفی با توجّه به بافت غازانیّه‌ی هفت قرن پیش دو راه باید باشد که قبل و بعد از میدان مقبره ترکیب شده و یک راه می‌شوند و بنابراین چه هردو این راه‌ها و چه گۆجۆوار یوْلی را باید همان مسیر جادّه‌ی ابریشم دانست. بهتر است اشاره شود 18 متری شنب غازان نمی‌توانست جاده‌ی ابریشم باشد زیرا مقبره‌ی غازانی سد معبر بود.

به هرحال با توجّه به توسعه‌ی شهری در طی چند سال گذشته؛ گۆجۆوار یوْلی مذکور بیش از پیش نیازمند راه‌گشایی برای جلوگیری از ترافیک عبوری بود.

راه‌گشایی اخیر موجب ایجاد خیابانیبه طول 800 متر و عرض 24 متر شدکه به‌نقل از شهردار منطقه ششجهت احداث آن 109 ملک با هزینه‌ی 70 ملیارد ريال تملک گردیدهو اعتبار کلی مصرف شده برای این طرح 85 میلیار ریال بود.

به‌نقل از مهندس جواد نجات نیز که طراح و ناظر جابه‌جایی تأسیسات برق در این خیابان بودند هزینه ای در حدود 3/2 میلیارد ریال از طرف اداره‌یبرق به این امر اختصاص یافت. این هزینه شامل جابه‌جایی دو دستگاه پست ساختمانی و نصب دو دستگاه پست هوایی جدید و احداث خط هوایی در دو طرف خیابان و کابل‌کشی‌های 20000 و 400 ولت بود.

مراسم بهره‌برداری از 24 متری گۆجۆوار یوْلی (استاد شهریار) در تاریخ 91/9/26 در مسجد حسن‌بقّال شنب غازان باحضور شهردار محترم تبریز و اعضای شورای شهر و شهردار منطقه 6 همراه با هیئت همراهشان و هیئت امنای منطقه‌ی شنب غازان و جمع کثیری از اهالی منطقه برگزار گردید.

عکس از وبسایت شهرداری منطقه 6

وی در ادامه‌ی سخنان خود با اشاره به این‌که اجرای خیابان 24 متری شهریار از پروژه‌های مصوّب شهرداری در سال 91 نبود، خاطر نشان کرد : با دستور مهندس نوین شهردار تبریز و حمایت‌های اعضای شورای اسلامی شهر و مشارکت اهالی محل توانستیم بعد  از 20 سال شاهد اجرا و بهره‌برداری از این پروژه‌ی مهم در این منطقه باشیم.

مهندس داور جبّاری غازانی، عضو هیئت‌امنای منطقه‌ی شنب غازان طی سخنرانی خود، اظهار داشت : شهرداری تبريز در سال‌های اخير توجّه زيادی به اجرای پروژه‌های عمرانی، خدماتی و فرهنگی درهمه‌ی مناطق داشته است.
وی همچنين گفت : پيشرفت‌های عمرانی شهر تبريز در سايه‌ی تدبير و مديريّت شهردار محترم و همکاری اعضای شورای اسلامی شهر و مشارکت شهروندان ميسّر شده واجرای اين‌گونه پروژه‌ها موجب توسعه‌ی همکاری و مشارکت شهروندان خواهد شد.

آقای داور جبّاری باتأکید بر پیشینه‌ی تاریخی شنب غازان خطاب به مسئولین درخواست خود را مبنی بر تکمیل دیگر پروژه‌های نیمه تمام و احیای هویت شنب غازانی اظهار کرد.

وبگاه شنب غازان نیز به نوبه‌ی خود از توجّه و تلاش شهردار محترم تبریز، شورای اسلامی شهر، شهرداری منطقه 6و هیئت امنای منطقه از جمله آقای عبدالله رضوانخواه، داور جبّاری، احمد زلفی و علی‌الخصوص اهالی بزرگوار و مفتخر شنب غازان جهت پیشرفت و ترقّی شنب غازان کمال تشکر را دارد. تنها درخواست ما دراین مورد تغییر نام این 24 متری به یکی از چندین اشخاص تاریخی شنب غازان از جمله خواجه رشیدالدّین فضل‌الله همدانی، وزیر سلطان غازان خان و متولّی موقوفات غازانیّه یا میراسماعیل شنب غازانی، عالم، فاضل و مفسّر والامقام عصر صفوی می‌باشد.

منابع :

1- تاریخ مبارک غازانی؛ خواجه رشیدالدّین فضل‌الله همدانی؛ ص. 206

2- همان

- وبسایت شهرداری منطقه 6

- روابط عمومی شهرداری تبریز

- خبرگزاری موج

- خبرگزاری آناج

اندکی دخل و تصرّف